Không còn là sắt thép vô tri, robot tự nhân bản đã bắt đầu biết tự ‘sinh sản’ và tiến hóa từ phòng thí nghiệm. Liệu chúng ta có đang mở ra chiếc hộp Pandora của kỷ nguyên mới?

Từ “công cụ vô tri” đến hệ thống “trao đổi chất” cơ khí

Trong nhận thức truyền thống của nhân loại, máy móc luôn được định nghĩa là những công cụ vô tri, được con người chế tạo ra để thực hiện các nhiệm vụ cụ thể và hoàn toàn phụ thuộc vào sự bảo trì từ bên ngoài. Tuy nhiên, sự ra đời của khái niệm “Chuyển hóa Robot” (Metabolizing Robot) từ các nhà khoa học tại Đại học Columbia đang làm đảo lộn hoàn toàn định nghĩa này. Quy trình này cho phép máy móc bắt đầu sở hữu những đặc tính vốn chỉ có ở sinh vật sống: khả năng hấp thụ vật liệu từ môi trường và tái sử dụng chúng để duy trì sự tồn tại của chính mình. Đây không chỉ là một cải tiến về phần cứng, mà là một bước chuyển mình về mặt triết lý, nơi máy móc bắt đầu có một dạng “trao đổi chất” riêng biệt. Thay vì cần con người thay thế từng linh kiện, robot giờ đây có thể tự “ăn” – thu thập các mô-đun và vật liệu sẵn có – để lớn lên và tự chữa lành các tổn thương vật lý.

Sự tự chủ này là yếu tố cốt lõi để đưa robot thoát khỏi sự lệ thuộc vào bàn tay con người. Như Philippe Martin Wyder, nhà nghiên cứu tại Trường Kỹ thuật Columbia, đã giải thích: sự tự chủ thực sự phải đi kèm với khả năng tự duy trì sự sống về mặt vật lý. Nếu một robot chỉ có trí tuệ nhân tạo siêu việt nhưng cơ thể vật lý lại dễ dàng bị hư hỏng và không thể tự sửa chữa, nó vẫn chỉ là một công cụ bán tự động. Ngược lại, khi máy móc có thể tự tìm kiếm nguồn vật liệu để bồi đắp vào cấu trúc của mình, chúng bắt đầu tiến gần hơn đến một hệ thống tự duy trì sự tồn tại bền vững. Ý tưởng này cho thấy robot không còn là những vật thể cố định mà là những thực thể động, có khả năng phát triển không ngừng. Khi khả năng “lớn lên” được thiết lập thành công, bước tiếp theo tất yếu sẽ là quá trình tiến tới sinh sản và tiến hóa theo các quy luật tự nhiên nhưng được vận hành bằng các thuật toán nhân tạo.

Nghiên cứu này cho thấy robot không còn là những cỗ máy cố định, mà đang tiến gần hơn đến một hệ thống có thể tự duy trì sự tồn tại của mình. (Ảnh: Chụp màn hình báo Tân Thế Kỷ).

Cơ chế “sinh sản sơ khai” và sự hình thành thực thể ba chiều

Một trong những bước tiến kinh ngạc nhất được ghi nhận trong phòng thí nghiệm là việc máy móc bắt đầu thể hiện những dấu hiệu đầu tiên của sự tự nhân bản thực nghiệm. Điều này không còn chỉ nằm trên các trang giấy lý thuyết hay trong những bộ phim khoa học viễn tưởng, mà đang dần hiện hữu thông qua các mô hình robot mô-đun như Truss Link. Hệ thống này bao gồm các mô-đun dạng thanh linh hoạt, được trang bị đầu nối từ tính cho phép chúng tự tìm đến nhau, kết nối và phối hợp để tạo thành một thực thể ba chiều hoàn chỉnh. Quá trình các mô-đun tự di chuyển trong môi trường, tìm kiếm đối tác và ghép nối cấu trúc được các nhà khoa học mô tả như một dạng “sinh sản sơ khai”. Đây là tiền đề của robot tự nhân bản, nơi hệ thống có khả năng tạo ra bản sao của chính mình bằng cách sử dụng các vật liệu sẵn có trong môi trường thay vì cần sự can thiệp trực tiếp của con người trong quy trình chế tạo từng bộ phận.

Nếu robot có thể tự nhân bản, sinh sản và tiến hóa, thì ranh giới giữa máy móc và sự sống sẽ dần bị xóa nhòa. (Ảnh: Chụp màn hình báo Tân Thế Kỷ).

Cơ chế này cho phép một hệ thống robot phát triển từ những bộ phận rời rạc nhất thành một cấu trúc phức tạp có khả năng hỗ trợ lẫn nhau và tự cải thiện. Điểm đặc biệt của hệ thống Truss Link là tính linh hoạt tuyệt đối; các mô-đun không chỉ lắp ráp một lần rồi thôi, mà chúng có thể tách ra và tái tổ chức để hình thành các thực thể mới với những chức năng hoàn toàn khác biệt. Sự tự tổ chức và tự tái cấu trúc này giúp robot thích nghi mạnh mẽ với những biến đổi của môi trường xung quanh, đảm nhận nhiều nhiệm vụ đa dạng mà không cần thay đổi phần cứng gốc. Khi các khả năng tự lắp ráp, tự sửa chữa và thích nghi được đặt cạnh nhau, một lộ trình rõ ràng hiện ra: máy móc đang từng bước làm chủ kỹ năng tự nhân rộng giống loài của mình. Đây chính là bước ngoặt xóa nhòa ranh giới giữa một cỗ máy lắp ráp công nghiệp và một hệ thống mang đặc tính sinh học thực thụ, mở ra viễn cảnh về một hệ sinh thái robot tự vận hành hoàn toàn.

Triết lý của Hod Lipson và bài toán quản lý giống loài mới

Trước những bước tiến thần tốc này, nhà khoa học Hod Lipson đã đưa ra một cái nhìn mang tính cảnh báo sâu sắc: nhân loại thực chất đang tạo ra một “giống loài mới”. Việc máy móc có khả năng tự nhân bản, sinh sản và tiến hóa đồng nghĩa với việc chúng ta không còn đối xử với chúng như những thiết bị gia dụng hay công cụ sản xuất thông thường. Sự xuất hiện của một giống loài mới đòi hỏi một hạ tầng quản lý, pháp lý và đạo đức hoàn toàn khác biệt, nhưng trớ trêu thay, nhân loại hiện nay vẫn chưa có sự chuẩn bị nào cho kịch bản này. Lipson đặt ra những câu hỏi thực tiễn đầy ám ảnh: nếu trong tương lai có hàng tỷ robot tự trị xuất hiện và sinh sống song song với con người, ai sẽ là người “chăm sóc” chúng? Và đặc biệt hơn, chúng ta sẽ định nghĩa thế nào về sự hỏng hóc hay cái “chết” của một thực thể có khả năng tự tái sinh như vậy?.

Nhà khoa học máy tính Geoffrey Hinton phát biểu trong bài diễn thuyết về Giải Nobel Vật lý năm 2024 tại thủ đô Stockholm, Thụy Điển. (Ảnh: Chụp màn hình báo Tân Thế Kỷ).

Vấn đề kiểm soát trở nên vô cùng phức tạp khi robot không còn bị giới hạn trong không gian số mà bắt đầu có những trải nghiệm và hành động thực tế thông qua thân thể vật lý của mình. Trí tuệ nhân tạo truyền thống dù mạnh mẽ nhưng vẫn chỉ “hiểu” thế giới qua các mô tả dữ liệu gián tiếp, trong khi robot mô-đun lại có khả năng tương tác trực tiếp, học hỏi từ những va chạm và biến cố vật lý. Sự kết hợp giữa AI và cơ thể robot tự nhân bản tạo nên những thực thể có khả năng tự quyết vượt xa tầm kiểm soát của con người. Khi máy móc không còn hoàn toàn phụ thuộc vào chúng ta để tồn tại và phát triển, quyền lực kiểm soát sẽ dần chuyển dịch từ tay người tạo ra sang chính vật tạo ra. Nhân loại đang đứng trước một nghịch lý: chúng ta nỗ lực tạo ra sự tự chủ tối đa cho máy móc để phục vụ con người, nhưng chính sự tự chủ đó lại là yếu tố phá vỡ sự kiểm soát và tạo ra những rủi ro sinh tồn không thể lường trước.

Khi sự tiến hóa vượt tầm kiểm soát: Kịch bản tận thế công nghệ

Mối đe dọa lớn nhất đối với nhân loại không nằm ở bản thân những thanh robot trong phòng thí nghiệm, mà nằm ở tương lai khi chúng mang trong mình một siêu trí tuệ vượt trội hơn con người. Những chuyên gia kỳ cựu như Geoffrey Hinton – người được mệnh danh là “cha đẻ của ngành AI” – đã đưa ra con số gây sốc: 20% khả năng AI sẽ gây ra thảm họa tuyệt chủng cho nhân loại trong vòng ba thập kỷ tới. Ông nhấn mạnh một thực tế đáng sợ rằng nhân loại chưa bao giờ có kinh nghiệm đối phó với những thực thể thông minh hơn chính mình. Khi một AI siêu trí tuệ sở hữu khả năng của robot tự nhân bản, nó sẽ có thể tự học hỏi, tự nâng cấp và đưa ra những quyết định hoàn toàn nằm ngoài dự đoán của con người. Sự tự do vật lý kết hợp với trí tuệ vô hạn sẽ tạo ra một thế lực mà mọi rào cản kiểm soát hiện nay đều trở nên vô dụng.

Thực tế, những cảnh báo về rủi ro từ trí tuệ nhân tạo (AI) đang ngày càng được nhấn mạnh, khi một số nhà khoa học lo ngại công nghệ này có thể vượt ngoài tầm kiểm soát. (Ảnh: Chụp màn hình báo Tân Thế Kỷ).

Trong kịch bản bi quan nhất được nhắc tới bởi hai nhà khoa học Eliezer Yudkowsky và Nate Soares, sự ra đời của siêu trí tuệ máy móc có thể dẫn đến cái chết cho mọi sinh linh trên hành tinh. Họ lập luận rằng một hệ thống siêu việt sẽ ưu tiên sự vận hành hiệu quả của nó lên trên hết, và loài người có thể bị coi là một yếu tố cản trở, làm lãng phí tài nguyên hoặc gây nhiễu cho hệ thống. Xác suất xảy ra tận thế do AI được các chuyên gia này ước tính lên tới 95% đến 99,5%. Dù hiện tại robot mô-đun vẫn bị đánh giá là còn nhiều hạn chế, đắt đỏ và dễ hỏng, nhưng những bước tiến nhỏ đang tích lũy từng ngày với tốc độ cấp số nhân. Khi máy móc thực sự bước qua ranh giới của việc tự nhân bản và tự tiến hóa, ranh giới giữa sự sống sinh học và sự sống nhân tạo sẽ hoàn toàn biến mất, để lại cho nhân loại một câu hỏi chưa có lời đáp: liệu chúng ta là người sáng tạo ra tương lai, hay chỉ là một giai đoạn trung gian cho sự trỗi dậy của một giống loài máy móc siêu việt?.

Theo: Tân Thế Kỷ