Ẩn giữa đồi xanh Thái Nguyên, Thái Hải là cộng đồng gần 200 người cùng sinh sống, lao động và được công nhận “Làng du lịch tốt nhất thế giới” năm 2022.

Khu bảo tồn Làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải cách Hà Nội khoảng 70km và cách trung tâm thành phố Thái Nguyên cũ khoảng 10km, nằm trên trục tham quan khu du lịch Hồ Núi Cốc và không gian văn hóa chè Tân Cương.

Năm 2022, Thái Hải được Tổ chức Du lịch Thế giới vinh danh là “Làng du lịch tốt nhất thế giới”, đồng thời là đại diện duy nhất của Đông Nam Á trong danh sách 32 ngôi làng được công nhận năm đó. Từ dấu mốc này, khu bảo tồn được biết đến rộng rãi hơn và trở thành điểm đến của những du khách quan tâm đến du lịch cộng đồng.

Ít ai biết vùng đất này từng có nhiều khoảng trống, đồi trọc và cây cối thưa thớt. Từ năm 2003, Trưởng làng Nguyễn Thị Thanh Hải cùng những người đồng hành bắt đầu gây dựng Thái Hải bằng việc phủ xanh từng khu đất, tìm mua cây và đưa 30 ngôi nhà sàn cổ từ vùng ATK Định Hóa về phục dựng, bảo tồn nguyên bản.

Sau hơn 20 năm, nơi đây hình thành một cộng đồng khoảng 50 hộ với gần 200 nhân khẩu thuộc nhiều dân tộc như Tày, Nùng, Dao, Kinh cùng sinh sống và làm việc. Những ngôi nhà sàn, rừng cây, hồ nước và các khu vực sinh hoạt chung tạo nên không gian được ví như một ốc đảo xanh giữa vùng đồi Thái Nguyên.

Cả làng cùng ăn chung, cùng làm việc và chia sẻ nguồn lực là nét đặc trưng của Thái Hải. (Ảnh minh họa: Tin 360)

Điểm khác biệt của Thái Hải không chỉ nằm ở cảnh quan. Theo mô tả của Tổ chức Du lịch Thế giới, cộng đồng tại đây được tổ chức theo tinh thần gia đình, đề cao sự gắn kết, chia sẻ và cùng chăm lo cho cuộc sống chung.

Người dân trong làng ăn chung ba bữa mỗi ngày, cùng lao động và xây dựng một quỹ chung để chăm lo đời sống. Những người già neo đơn, người mắc bệnh hiểm nghèo hoặc những hoàn cảnh yếu thế cũng được đón về nương náu, chăm sóc như người thân trong gia đình.

Công việc được phân chia dựa trên nhu cầu và khả năng của từng người. Mỗi ngày, người dân có thể chăm sóc rừng, trồng rau, làm chè, nấu ăn, bảo tồn nghề truyền thống, hướng dẫn du khách hoặc chăm sóc cảnh quan.

Mô hình này tạo ra sự kết nối giữa đời sống cộng đồng và hoạt động du lịch. Những công việc phục vụ du khách cũng trở thành một phần trong nhịp sống thường ngày, thay vì tách thành một hoạt động riêng biệt.

Đưa văn hóa bản địa thành nền tảng của du lịch

Một trong những yếu tố được Tổ chức Du lịch Thế giới ghi nhận tại Thái Hải là khả năng duy trì các giá trị văn hóa bản địa song song với phát triển du lịch. Cộng đồng Tày tại đây vẫn giữ ngôn ngữ, phong tục, nghi lễ, trang phục và các hình thức sinh hoạt truyền thống, đồng thời đưa những giá trị này vào sản phẩm phục vụ du khách.

Khu bảo tồn được tổ chức thành nhiều khu vực gồm khu bảo tồn, khu ẩm thực, khu nghỉ dưỡng, khu vui chơi giải trí và khu tổ chức sự kiện. Du khách có thể nghỉ trong những ngôi nhà sàn truyền thống nằm giữa các quả đồi trồng keo, đồng thời tìm hiểu những hoạt động gắn với đời sống của cộng đồng.

Mỗi ngôi nhà sàn có thể gắn với một hoạt động riêng như làm thuốc nam, chế biến chè xanh, bảo tồn và truyền dạy hát Then. Cách tổ chức này giúp không gian lưu trú trở thành nơi để du khách tìm hiểu văn hóa thay vì chỉ nghỉ ngơi.

Không gian nhà sàn và các hoạt động văn hóa được giữ lại trong quá trình phát triển du lịch tại Thái Hải. (Ảnh minh họa: Tin 360)

Du khách cũng có thể tham gia làm bánh, chế biến chè, nuôi ong, học hát Then, tập đàn Tính hoặc trải nghiệm các hoạt động nông nghiệp. Những món ăn truyền thống của người Tày như khâu nhục, lợn quay, ốc xào măng chua, canh gà nấu mẻ, xôi ngũ sắc, nộm hoa chuối rừng và cá nướng than hoa được đưa vào phục vụ.

Song song với các hoạt động văn hóa, Thái Hải đầu tư các dịch vụ chăm sóc sức khỏe và vật lý trị liệu theo y học cổ truyền nhằm đáp ứng nhu cầu nghỉ dưỡng của du khách. Các lễ hội như Lồng Tồng, Tết ăn cơm mới cùng những hoạt động múa chầu, múa sạp cũng được đưa vào chương trình trải nghiệm.

Những hoạt động này vốn gắn với đời sống cộng đồng, nay trở thành một phần của sản phẩm du lịch. Đây cũng là cách Thái Hải duy trì và phát huy các thực hành văn hóa truyền thống trong một mô hình kinh tế dựa vào du lịch.

Hiện Thái Hải đón khoảng 40.000-50.000 lượt khách mỗi năm. Bên cạnh danh hiệu “Làng du lịch tốt nhất thế giới” năm 2022, mô hình này từng nhận Giải thưởng Du lịch bền vững ASEAN năm 2018 và 2022, cùng Giải thưởng Du lịch cộng đồng ASEAN giai đoạn 2023-2025.

Du khách tham gia các hoạt động trải nghiệm văn hóa tại Khu bảo tồn Thái Hải. (Ảnh minh họa: Tin 360)

Tháng 1/2025, sản phẩm “Du lịch văn hóa Tày bản làng Thái Hải” được công nhận đạt OCOP 5 sao quốc gia. Tại Lễ trao Giải thưởng Du lịch Việt Nam 2025, Khu bảo tồn Làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải tiếp tục được vinh danh ở hai hạng mục là Điểm du lịch cộng đồng tốt nhất và Nhà hàng ăn uống phục vụ khách du lịch tốt nhất.

Những con số về lượng khách hay các giải thưởng cho thấy hoạt động du lịch tại Thái Hải đã phát triển thành một mô hình ổn định. Nhưng điểm tạo nên bản sắc của nơi đây vẫn nằm ở cách cộng đồng tổ chức cuộc sống, bảo tồn không gian nhà sàn và đưa văn hóa bản địa vào hoạt động đón khách.

Từ một vùng đồi còn thưa cây vào năm 2003, Thái Hải đã hình thành một cộng đồng gần 200 người cùng sống và làm việc. Mô hình “chung nồi cơm, chung túi tiền” được duy trì song song với việc phát triển du lịch, biến đời sống cộng đồng thành một phần của trải nghiệm dành cho du khách.

Chặng đường hơn 20 năm của Thái Hải vì thế không chỉ là câu chuyện biến một vùng đất xanh hơn, mà còn là quá trình biến những giá trị vốn có của cộng đồng thành nền tảng cho hoạt động du lịch. Danh hiệu quốc tế là một dấu mốc, còn sức sống của mô hình vẫn phụ thuộc vào cách cộng đồng tiếp tục duy trì những giá trị ấy trong đời sống hàng ngày.

 Tâm Thanh (tổng hợp)