Sau trận lũ quét tháng 9/2024, 37 hộ dân làng Nủ, huyện Bảo Yên cũ, tỉnh Lào Cai mất hoàn toàn nhà cửa. Chỉ gần ba tháng sau, khu Làng Nủ mới được hoàn thành trên một quả đồi an toàn, giữ bản sắc kiến trúc Tày và giành Giải Vàng Kiến trúc quốc gia 2024–2025.

Từ mất mát đến quyết tâm tái thiết cộng đồng

Vật liệu xây dựng tại Làng Nủ được lựa chọn để dễ bảo dưỡng lâu dài. (Ảnh: Báo Khai Mở)

Trận lũ quét xảy ra trong đêm mưa lớn đã xóa sổ gần như toàn bộ làng Nủ. Những ngôi nhà sàn truyền thống bị cuốn trôi. Người dân phải rời khỏi nơi ở quen thuộc và sống tạm trong điều kiện thiếu thốn. Không chỉ mất tài sản, họ còn đối diện với sự đứt gãy không gian văn hóa lâu đời.

Ngay sau đó, UBND tỉnh Lào Cai phối hợp với Đài Truyền hình Việt Nam huy động nguồn lực xã hội để xây dựng khu tái định cư mới. Nhóm kiến trúc sư do KTS Hoàng Thúc Hào chủ trì chủ động đề nghị tham gia thiết kế miễn phí. Cuộc họp trực tuyến giữa lãnh đạo tỉnh và các chuyên gia được tổ chức ngay ngày hôm sau để bàn phương án triển khai.

Từ những ngày đầu, mục tiêu không chỉ là dựng lại nhà ở. Đồ án đặt trọng tâm vào việc tái thiết một cộng đồng sống hoàn chỉnh. Khu mới phải có hạ tầng kỹ thuật đồng bộ, trường học, nhà sinh hoạt cộng đồng và định hướng sinh kế như du lịch, thủ công, dịch vụ. Làng Nủ mới vì thế được hình dung như một điểm khởi đầu, không chỉ là nơi trú ngụ.

Lựa chọn địa điểm và quy hoạch tôn trọng tự nhiên

Việc tìm vị trí xây dựng được tiến hành thận trọng. Tỉnh Lào Cai mời chuyên gia địa chất khảo sát nhiều khu vực. Một số vị trí ban đầu bị loại do tiềm ẩn nguy cơ sạt lở khi mưa lớn kéo dài. Bài học từ thiên tai buộc mọi quyết định phải đặt yếu tố an toàn lên hàng đầu.

Vị trí cuối cùng được chọn trên một quả đồi sim cách làng cũ khoảng 2 km. Địa hình mở, tránh chân núi cao, hạn chế gió lốc và bảo đảm thoát nước tự nhiên. Tầm nhìn rộng tạo cảm giác an cư bền vững cho người dân vùng cao.

Trên diện tích khoảng 10 ha, quy hoạch tôn trọng địa hình hiện hữu và hạn chế san lấp. Đường nội bộ uốn theo sườn đồi. Các điểm giao cắt trở thành sân nhỏ, vừa là không gian sinh hoạt, vừa là nơi ngắm cảnh. Thảm thực vật và đồi sim được giữ lại tối đa, tạo cảnh quan hài hòa và mở ra tiềm năng phát triển du lịch sinh thái sau này.

Nhà sàn cải tiến – tiếp biến truyền thống trong vật liệu mới

Từ vị trí trên đồi, Làng Nủ mới có tầm nhìn mở và thoát gió. (Ảnh: Báo Khai Mở)

Thách thức lớn là thiết kế nhà ở vừa bền vững, thi công nhanh, vừa giữ được bản sắc kiến trúc Tày. Nhà sàn truyền thống vốn làm bằng gỗ tự nhiên, có hành lang bao quanh và mái xòe rộng. Tuy nhiên, nguồn gỗ ngày càng khan hiếm và không phù hợp với tiến độ thần tốc.

Nhóm thiết kế thống nhất phương án nhà sàn Tày cải tiến với kết cấu bê tông lắp ghép hai tầng. Hình thức mái ba gian được giữ nguyên. Cầu thang đặt bên hông theo quan niệm tâm linh của người Tày. Không gian tổ chức theo cấu trúc nhà chính và nhà phụ, kết nối với sân vườn trước sau.

Tầng dưới là không gian mở, phục vụ sinh hoạt cộng đồng nhỏ, làm thủ công hoặc đón khách du lịch. Tầng trên là không gian ở, với bốn cột cái bằng bê tông thay thế cột gỗ. Khung mái bằng thép được thiết kế theo dáng vì kèo truyền thống, tạo hình thức quen thuộc nhưng bảo đảm độ bền.

Vật liệu được lựa chọn theo tiêu chí bền, dễ bảo trì và thay thế. Phương án sơn giả gỗ được cân nhắc nhưng không áp dụng vì chi phí bảo dưỡng lâu dài cao. Thay vào đó là màu nâu gỗ thông thường, tạo cảm giác ấm cúng và thân thiện.

Sự tham gia của người dân tạo nên linh hồn làng mới

Quy trình thiết kế không diễn ra một chiều. Mẫu nhà sàn được trình bày trước dân bản và lấy ý kiến góp ý. Nhiều chi tiết được điều chỉnh theo thói quen sinh hoạt thực tế.

Bếp được bố trí tại gian phụ, thuận tiện sử dụng và giảm khói trong không gian chính. Khu vệ sinh đặt phía sau nhà, bảo đảm riêng tư. Một số gia đình sau khi chuyển về còn bổ sung bếp củi dưới gầm sàn để sưởi ấm mùa đông, phù hợp khí hậu vùng cao.

Không gian làng được tổ chức thành các xóm nhỏ quây quần theo địa hình tự nhiên, giữ cấu trúc cộng đồng truyền thống. Ở trung tâm là nhà cộng đồng và trường học. Đây là nơi tổ chức chợ phiên, sinh hoạt văn hóa và các hoạt động ngày Tết. Làng mới vì thế không chỉ là dãy nhà lắp ghép, mà là một không gian sống có nhịp điệu quen thuộc.

Thi công song song và hoàn thành vượt tiến độ

Áp lực lớn nhất của dự án là thời gian. Với quy mô tương tự, thiết kế thường kéo dài khoảng hai tháng, thi công từ sáu đến chín tháng. Làng Nủ hoàn thành thiết kế trong chưa đầy một tháng và thi công trong gần ba tháng.

Để rút ngắn tiến độ, các cấu kiện cột, dầm và panel sàn được sản xuất tại nhà máy rồi vận chuyển đến công trường lắp dựng. Hệ móng theo nguyên lý rễ cây giúp tăng độ ổn định và giảm chi phí. Mái dùng vì kèo thép nhẹ, lợp tôn dập vân ngói, bảo đảm thẩm mỹ truyền thống và dễ bảo trì.

Toàn bộ quá trình diễn ra song song giữa thiết kế và thi công. Khi mặt bằng được san lấp, bản vẽ chi tiết vẫn tiếp tục hoàn thiện. Nhiều cuộc họp trực tuyến diễn ra cả buổi trưa và tối muộn để xử lý vướng mắc. Công trình hoàn thành ngày 22/12/2024, vượt kế hoạch Chính phủ giao là 31/12/2024.

Làng Nủ – mô hình tái định cư gợi mở hướng đi bền vững

Sau khi hoàn thành, 37 hộ dân chuyển về sinh sống ổn định. Người dân đồng thuận với thiết kế và hầu như không sửa chữa lại. Nhà cộng đồng và trường học được sử dụng thường xuyên, trở thành trung tâm đời sống mới.

Hội đồng Giải thưởng Kiến trúc quốc gia đánh giá Làng Nủ là đồ án kiến trúc xã hội tiêu biểu giai đoạn 2024–2025. Công trình giải quyết bài toán tái định cư sau thiên tai trong thời gian kỷ lục, đồng thời giữ gìn bản sắc kiến trúc Tày trong điều kiện vật liệu hiện đại.

Làng Nủ mới cho thấy tái thiết không chỉ là dựng lại mái nhà đã mất. Đó là quá trình khôi phục ký ức, phong tục và niềm tin. Khi kiến trúc được xây dựng từ sự đồng thuận cộng đồng và tôn trọng tự nhiên, một ngôi làng có thể bước qua thiên tai mà vẫn giữ trọn hồn cốt của mình.

Theo: Khai Mở