Những bất đồng giữa các phe phái trong giới lãnh đạo Iran, cùng tranh luận về vai trò của Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei, đang làm phức tạp nỗ lực đàm phán với Mỹ và gia tăng nguy cơ đối đầu.

Đầu tháng 7, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đang ở vị thế thuận lợi sau khi Tehran đạt bản ghi nhớ với Washington nhằm chấm dứt giao tranh.

Ngày 7/7, ông tới Iraq tham dự các hoạt động trong chuỗi lễ tang của cố Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei. Tại đây, ông nhận được thông tin Iran đã tấn công 3 tàu hàng ở eo biển Hormuz.

Một tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Qatar bốc cháy, trong khi một số tàu khác bị hư hại. Thỏa thuận vừa đạt được với Mỹ lập tức đứng trước nguy cơ đổ vỡ.

Ông Pezeshkian gọi điện cho tướng Ahmad Vahidi, tư lệnh Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), yêu cầu giải thích về cuộc tấn công mà ông cho là liều lĩnh.

Tướng Vahidi nói ông không ra lệnh và cũng không được thông báo trước. Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, cơ quan giữ vai trò quan trọng trong cả chiến sự lẫn đàm phán, cũng được cho là không biết về kế hoạch.

Ông Ahmad Vahidi phát biểu tại một cuộc họp báo ở Tehran hồi năm 2024.

Điều đáng chú ý nằm ở khoảng cách giữa quyền lực trên giấy tờ và hành động trên thực địa: một chiến dịch quân sự có thể làm thay đổi chính sách đối ngoại của Iran lại được cho là đã diễn ra mà không có sự phê duyệt của những cơ quan quyền lực chủ chốt.

Ông Pezeshkian lập tức trở về Tehran. Ngày hôm sau, Mỹ tiến hành các cuộc không kích vào Iran. Hai nước một lần nữa quay lại trạng thái giao tranh.

Sau vụ việc, những bất đồng trong giới lãnh đạo Iran trở nên gay gắt. Các quan chức tranh cãi, một số tướng lĩnh cấp cao được cho là đã đề cập khả năng từ chức. Hội đồng An ninh Quốc gia sau đó được sắp xếp lại, với cựu tư lệnh IRGC Mohsen Rezaee được bổ nhiệm giữ chức thư ký.

Một cuộc rà soát của chính phủ và lực lượng an ninh Iran sau đó tập trung vào giáo sĩ Hossein Taeb, nhân vật có ảnh hưởng trong hệ thống an ninh và từng đứng đầu cơ quan tình báo của IRGC.

Ba quan chức Iran cho biết cuộc rà soát đã lần theo quyết định tấn công 3 tàu thương mại hồi tháng 7 tới ông Taeb, người được cho là phản đối thỏa thuận với Mỹ ngay từ đầu.

Taeb được cho là đã liên tục thuyết phục tân Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei rằng Iran mắc sai lầm khi chấm dứt chiến tranh và ký thỏa thuận với Washington.

Trong một bài phát biểu gần đây, Taeb nói ông không phản đối đối thoại, nhưng cho rằng những cuộc đàm phán bỏ qua quyền lợi của người dân Iran và chấp nhận các yêu cầu mà ông cho là quá mức từ đối phương là không thể chấp nhận.

Mojtaba Khamenei sau đó bổ nhiệm Taeb đứng đầu lực lượng dân quân Basij.

Trước đó, Taeb đứng đầu cơ quan tình báo IRGC từ năm 2009 đến năm 2022 (hơn một thập kỷ) trước khi bị cố Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei bãi nhiệm.

Sau khi Ali Khamenei thiệt mạng, Taeb tái xuất và được cho là đóng vai trò quan trọng trong quá trình đưa Mojtaba Khamenei lên kế vị cha.

Alireza Namvar Haghighi, chuyên gia về Iran và từng là quan chức nước này, cho rằng cuộc tấn công tàu hàng nhằm phá hỏng bản ghi nhớ với chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump và loại bỏ khả năng đàm phán trong tương lai.

Khi Tổng thống Pezeshkian yêu cầu xác định lực lượng đứng sau cuộc tấn công, ông được thông báo rằng các chỉ huy tại thực địa đã hành động độc lập.

Theo lời giải thích này, họ được trao quyền tấn công những tàu bị cho là vi phạm quyền kiểm soát của Iran tại eo biển Hormuz mà không cần chờ bộ chỉ huy trung ương phê duyệt.

Một dấu hiệu khác của bất đồng là Bộ tư lệnh trung tâm Khatam al-Anbiya của IRGC không đứng ra nhận trách nhiệm về vụ tấn công ngày 7/7, khác với thông lệ trong nhiều chiến dịch trước đó.

Sau vụ việc, giới chức Iran giải thích với Mỹ và một số đồng minh trong khu vực rằng các lực lượng tự ý hành động. Ngoại trưởng Abbas Araghchi được cử tới Oman, nước giữ vai trò trung gian, nhằm tìm cách hạ nhiệt căng thẳng với Washington.

Trong khi chính phủ tìm cách kiểm soát hậu quả ngoại giao, phe cứng rắn lại công khai chỉ trích nhóm đàm phán và thỏa thuận hòa bình. Tại một số cuộc tụ tập ban đêm, người biểu tình kêu gọi nối lại chiến tranh.

Chính quyền Iran đưa ra lập luận rằng Washington đã vi phạm thỏa thuận trước, trong đó có việc không ngăn Israel tấn công Hezbollah tại Lebanon, giữ tài sản của Iran bị phong tỏa và đưa tàu đi qua một phần eo biển Hormuz mà Iran không kiểm soát.

Tuy nhiên, cách giải thích này không thuyết phục được một bộ phận trong giới chính trị Iran, trong đó có cả Tổng thống Pezeshkian.

Ông từng công khai rằng mọi thỏa thuận đều có thể phát sinh vi phạm, nhưng những vấn đề đó cần được giải quyết thông qua đàm phán thay vì đối đầu.

Khoảng trống quyền lực tại Tehran

Trong hệ thống chính trị Iran, Lãnh tụ Tối cao có vai trò quyết định trong việc phân xử những bất đồng lớn giữa các lực lượng chính trị và quân sự.

Nhưng kể từ khi Mojtaba Khamenei lên nắm vị trí này, sự xuất hiện công khai của ông trở nên rất hạn chế.

Ông gần như không xuất hiện trước công chúng và cũng không trực tiếp phát biểu trong nhiều vấn đề quan trọng. Tình trạng này làm dấy lên câu hỏi về cách thức quyền lực tối cao đang được thực thi.

Giáo sĩ cấp cao Alireza Pirouzmand từng đặt câu hỏi trên truyền hình Iran rằng tình trạng Lãnh tụ Tối cao không xuất hiện trước công chúng sẽ kéo dài bao lâu.

Ông cảnh báo nếu tình trạng này tiếp diễn, Iran có thể rơi vào trạng thái suy yếu kéo dài.

Trong khi đó, Tayebeh Mahrouzadeh, mẹ vợ của Mojtaba Khamenei, cho biết gia đình được bảo vệ an ninh nghiêm ngặt và không có tin tức rõ ràng về Lãnh tụ Tối cao cùng ba người con.

Chồng bà, chính trị gia Gholam-Ali Haddad Adel, từng nói Mojtaba Khamenei không liên lạc với bất kỳ ai vì lý do an ninh.

Những phát biểu hiếm hoi được cho là của Mojtaba Khamenei càng khiến tranh luận kéo dài.

Sau khi thỏa thuận với Mỹ được ký, một tuyên bố mang tên ông cho biết ông chấp thuận vì Tổng thống và đa số Hội đồng An ninh Quốc gia ủng hộ, nhưng đồng thời nhấn mạnh rằng về nguyên tắc ông có quan điểm khác.

Cụm từ này sau đó được phe cứng rắn sử dụng để công kích thỏa thuận.

Tổng thống Pezeshkian từng nói ông đã gặp Lãnh tụ Tối cao vào tháng 5, nhưng không công bố thời gian và địa điểm.

Theo những người nắm thông tin về cuộc gặp, ông Pezeshkian sau đó nói với một đồng minh thân cận rằng bản thân không chắc mình có thực sự đối thoại trực tiếp với Lãnh tụ Tối cao hay không.

Tháng trước, ông Pezeshkian cho biết đã có cuộc gặp thứ hai với Mojtaba Khamenei, kéo dài khoảng 7 giờ.

Hai bên được cho là trao đổi về giá cả, thất nghiệp, lệnh trừng phạt, đoàn kết xã hội và khả năng chống chịu của Iran trong chiến tranh. Tổng thống không công bố chi tiết cuộc gặp.

Người dân nghe thông điệp của tân Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei. (Ảnh minh họa: Tin 360) 

Trong nhiều tuần, giới lãnh đạo chính trị và quân sự Iran tranh luận về hai phương án để phá vỡ thế bế tắc với Mỹ.

Phương án thứ nhất là quay lại bàn đàm phán.

Phương án thứ hai là tiếp tục leo thang, tấn công các mục tiêu Mỹ, trong đó có chiến hạm và binh sĩ, đồng thời tạo sức ép lên thị trường dầu mỏ toàn cầu.

Cả hai phương án đều hướng tới một mục tiêu chung: chấm dứt phong tỏa của Mỹ đối với các cảng phía nam Iran.

Nhưng cách tiếp cận hoàn toàn khác nhau.

Đối thoại nhằm tìm đường khôi phục thương mại, xuất khẩu dầu và giảm sức ép lên nền kinh tế.

Đối đầu lại đặt cược vào khả năng làm tăng chi phí chiến tranh đối với Mỹ và các đồng minh, qua đó buộc Washington phải thay đổi lập trường.

Iran đang phải đối mặt với những sức ép kinh tế ngày càng lớn. Đồng nội tệ mất giá, lạm phát tăng và nguồn tiền của chính phủ bị thu hẹp trong khi hoạt động thương mại chịu tác động từ phong tỏa.

Các tướng lĩnh cứng rắn, trong đó có chuẩn tướng Seyyed Majid Mousavi, tư lệnh lực lượng không quân vũ trụ IRGC, thúc đẩy phương án đối đầu.

Một kế hoạch chiến tranh được trình lên Hội đồng An ninh Quốc gia, trong đó tính đến việc Iran cùng các lực lượng đồng minh, gồm Houthi ở Yemen và các nhóm vũ trang Hồi giáo dòng Shiite tại Iraq, tăng cường tấn công.

Các mục tiêu được tính đến còn bao gồm cơ sở dầu mỏ trong khu vực, với mục tiêu mở rộng phạm vi chiến sự và tăng tổn thất đối với Mỹ cùng đồng minh.

Ở chiều ngược lại, Tổng thống Pezeshkian và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, người đứng đầu đoàn đàm phán với Mỹ, cảnh báo phương án này có thể đẩy Iran vào tình thế nguy hiểm hơn.

Theo lập luận của họ, leo thang có thể dẫn đến các cuộc không kích dữ dội hơn từ Mỹ và khiến sức ép kinh tế đối với Iran tiếp tục gia tăng.

Nhưng đến cuối tuần trước, phe chủ trương cứng rắn được cho là đã giành thêm ảnh hưởng.

Mahdi Mohammadi, cố vấn cấp cao của ông Ghalibaf, thừa nhận rằng cuộc chiến giữa Iran và Mỹ đã bước sang một giai đoạn leo thang mới.

Từ một thỏa thuận được kỳ vọng mở đường cho việc chấm dứt giao tranh, Iran lại đứng trước lựa chọn giữa quay lại bàn đàm phán và tiếp tục chiến đấu.

Khoảng cách giữa hai lựa chọn không chỉ nằm ở chính sách đối ngoại. Nó phản ánh cuộc đấu quyền lực bên trong Tehran, nơi một quyết định trên chiến trường có thể phá vỡ một thỏa thuận ngoại giao và biến bất đồng nội bộ thành một cuộc đối đầu mới với Washington.

Tâm Thanh (tổng hợp)