Tỷ phú Bill Gates cảnh báo tốc độ phát triển AI đang tạo ra sức ép lớn lên việc làm và khả năng thích ứng của xã hội.
- GFDI huy động hơn 2.407 tỷ đồng từ 7.108 bị hại
- Gần 4.000 món đồ chơi trẻ em không rõ nguồn gốc bị tiêu hủy
- Hải Sapa TV và cú rơi từ niềm tin
Trong bài luận gần 6.000 từ đăng trên Gates Notes ngày 26/8 theo giờ Mỹ, tức rạng sáng 27/8 theo giờ Hà Nội, nhà đồng sáng lập Microsoft cho rằng quá trình chuyển sang kỷ nguyên AI mới có thể trở thành một trong những giai đoạn biến động nhất lịch sử nhân loại. Ông nói chưa thấy bằng chứng cho thấy các nhà lãnh đạo, chuyên gia và cộng đồng đang ứng phó thỏa đáng với thách thức này.
Trong những đợt tự động hóa trước, máy móc chủ yếu thay thế lao động thể chất và việc làm mới phần nào bù đắp số nghề biến mất, dù quá trình này kéo dài hàng chục năm. Lần này, AI tiến vào các công việc dựa trên khả năng nhận thức, trong đó có lập trình, phân tích dữ liệu, chăm sóc khách hàng, pháp lý và nhiều nhiệm vụ văn phòng.
Điểm đáng chú ý là Gates từng ủng hộ tốc độ đổi mới công nghệ nhanh. Cuối tháng 3, ông còn hình dung AI có thể giúp con người chỉ làm việc hai ngày mỗi tuần trong vòng một thập kỷ; đến tháng 7, ông vẫn cho rằng nghề lập trình sẽ do con người đảm nhiệm ngay cả sau một thế kỷ nữa.
Bài luận ngày 26/8 cho thấy cách nhìn đã thay đổi, khi Gates chuyển trọng tâm sang nguy cơ mất việc quy mô lớn, nhất là với lao động trẻ mới bước vào thị trường. Ông cho rằng những công việc đầu vào đang thu hẹp nhanh vì doanh nghiệp có thể dùng AI xử lý cùng khối lượng công việc với chi phí thấp hơn
Đến cuối thập kỷ này, theo cảnh báo của Gates, robot tích hợp AI còn có thể cạnh tranh với con người trong một số công việc chân tay thuộc lĩnh vực xây dựng và dịch vụ khách sạn. Điều đó khiến quan niệm lao động thủ công là “vùng an toàn” trước tự động hóa không còn chắc chắn.
Hai đề xuất nhằm kiểm soát cú sốc việc làm
Hai đề xuất chính sách được Gates đưa ra tập trung vào thuế và giới hạn phạm vi tự động hóa. Ông kêu gọi đánh thuế trực tiếp lên các đơn vị tính toán AI (token) và robot tự động, cho rằng cơ cấu thuế hiện hành đang tạo động lực để doanh nghiệp giảm nhân sự vì chi phí lao động đi kèm thuế lương, trong khi đầu tư máy móc được khấu trừ.
Theo Gates, nguồn thu từ sắc thuế này nên dành cho tái đào tạo và củng cố an sinh xã hội đối với người mất việc. Đề xuất thứ hai là “Human Reserved” – nhóm công việc được luật hóa để dành riêng cho con người ngay cả khi AI về mặt kỹ thuật có thể đảm nhiệm.
Gates ví mô hình này với các khu bảo tồn thiên nhiên, nơi con người chủ động giới hạn khai thác dù có khả năng khai thác. Trong một cuộc phỏng vấn sau đó, ông ước tính ngay cả trong kịch bản quyết liệt nhất, “Human Reserved” khó bao phủ quá 40% tổng số việc làm.
Nghịch lý trong lập luận của Gates nằm ở việc người từng thúc đẩy đổi mới nhanh nay kêu gọi làm chậm chính làn sóng công nghệ đó. Ông cho rằng AI có thể trở thành công cụ công bằng lớn nếu được kiểm soát phù hợp, nhưng cũng có thể tạo ra bất công nghiêm trọng nếu quá trình chuyển đổi không được chuẩn bị.
Gates liên hệ nguy cơ này với các cộng đồng Mỹ từng chịu tác động sau làn sóng đóng cửa nhà máy, khi số ca tử vong liên quan thuốc giảm đau opioid gia tăng. Ông cảnh báo sức ép tương tự có thể đồng thời tác động tới lao động trí óc và lao động chân tay nếu không có sự chuẩn bị kịp thời.
Trải nghiệm gia đình cũng được Gates dùng để chỉ ra giới hạn của tự động hóa. Đội ngũ y tế từng chăm sóc cha ông trước khi ông qua đời vì bệnh Alzheimer sáu năm trước, theo Gates, có sự tận tâm mà không cỗ máy nào có thể thay thế.
Ngoài việc làm, ông còn cảnh báo AI có thể bị lợi dụng để tấn công mạng vào lưới điện, bệnh viện và ngân hàng. Những rủi ro xuyên biên giới này, theo lập luận trong bài luận, đòi hỏi các cơ chế quản trị quốc tế mới.
Vũ Quyến (tổng hợp).